EFTIR HÁVAR SIGURJÓNSSON:

(birtist í Lesbók Morgunblaðsins 6.11.2004)

Margar ástæður hafa verið tíndar til og sú hvað lífseigust að íslenskir kvikmyndagerðarmenn kunni ekki að skrifa almennileg kvikmyndahandrit. Það getur vel verið rétt að einhverju leyti en þó hefur ýmislegt verið gert til að bæta úr og vissulega eru íslenskir kvikmyndagerðarmenn ekki síður menntaðir en kollegar þeirra erlendis. Mig grunar að ástæðan fyrir gölluðum handritum sé ekki fólgin í kunnáttuleysi beinlínis, heldur miklu fremur áhugaleysi á þeim þáttum handritsgerðar sem ræður úrslitum um hvort handrit er gott eða ekki.

Söguþráður er áberandi veikleiki íslenskra kvikmynda. Stundum er reynt að segja of mikið en oftar er reynt að gera of mikið úr of litlu. Grunnsagan, grunnhugmyndin, er of takmörkuð til að halda uppi kvikmynd í fullri lengd. Líkt og reynt væri að gera skáldsögu úr smásögu eða leikrit úr einþáttungi. Persónusköpun er yfirleitt grunn, byggð á yfirborðskenndum stöðluðum týpum fremur en reynt sé að skapa aðalpersónur og þróa þær síðan áfram í gegnum söguþráðinn þannig að atburðir eða aðrar persónur hafi einhver sýnileg áhrif.

Fyrir vikið eru íslenskar kvikmyndir nánast undantekningarlaust gjörsneyddar dramatískri þyngd, átök milli persóna og eða þróun þeirra er aldrei tilgangur frásagnarinnar heldur reiðir frásögnin sig á myndræna framvindu til að leiða söguþráð til lykta. Þessi myndasöguaðferð er ekki einasta barnaleg heldur og stórlega ofmetin sem þungamiðja kvikmyndalegrar frásagnar; slíkt gengur yfirleitt ekki nema um sé að ræða aksjónmyndir úr milljarðasmiðju Hollywood.

Illa skrifuð samtöl er einnig einkenni á íslenskum bíómyndum og einkennast af þeirri grunnfærnu hugmynd að með samtölum eigi persónur að tala til skiptis, eins og til að fylla upp í myndrænar eyður, sjaldan örlar á skilningi þess að samtöl séu eitt af höfuðverkfærum handritshöfundarins til að miðla upplýsingum um líðan persóna, bakgrunn þeirra og fyrirætlanir. Vel skrifuð samtöl segja yfirleitt mun meira en orðin sjálf, undirtexti heitir það og er allt að því óþekkt í íslenskum kvikmyndum. Eða hvenær hefur verið gerð íslensk kvikmynd sem hægt er að segja að sé persónudrama?

Stundum hvarflar að manni að kvikmyndagerðarmennirnir hafi í raun lítinn áhuga á því fólki sem fyrir ber í kvikmyndum þeirra; oft virðist sem áhugi þeirra liggi fremur í sjónarhorni og innrömmun, allt ágætt sem slíkt en gagnslaust ef innihaldið er ekki til staðar.

Íslenskar kvikmyndir eru einnig því marki brenndar margar hverjar - þó ekki allar - að erfitt er að átta sig á því fyrir hvern þær eru ætlaðar, frásagnarmátinn hentar börnum og unglingum en efnið er ætlað eldri áhorfendum. Erindi íslenskra kvikmynda við samtíma sinn er þegar best lætur fremur óljóst. Á þessu eru þó örfáar undantekningar.

Það er kannski þegar allt kemur til alls hið mikilvægasta af öllu að hafa eitthvað að segja, vera í einhverjum skilningi eitthvað niðri fyrir og eiga eitthvert erindi við áhorfendur.

____________________________________________

Höfundur er leikhúsfræðingur.

havar@mbl.is